Un manuscripto del prime canto de "Paradiso", per Dante Alighieri.
Photo de https://guidaturistica-michelebusillo.com/
Chronica publicate in Panorama in interlingua, no.5, 2023
Un distinction practic de que es un lingua separate e que es un dialecto, le qual non considera politica, cultura e geographia, es le sequente: si on comprende le lingua, illo es un dialecto, e si on non lo comprende, illo es un altere lingua. Naturalmente, isto es un crude simplification. Le comprension pote exister a multe nivellos, e variar dependente del linguage e del thema. Nonobstante, iste distinction a vices pote esser usabile.
Ma esque il serea possibile a usar iste distinction con respecto al formas historic de existente linguas?
Svedese es le lingua que io maestra le plus ben. Io comprende ben textos del vintesime e del dece-none seculo. Ma quando io me approfunda in plus vetere textos, le comprension se diminue. Le traduction del biblia de 1541, io pote comprender con certe difficultates, ma mesmo plus vetere textos deveni de plus in plus incomprensibile.
Quando io essaya leger le Skånelagen, un texto legal del prime parte del dece-quarte seculo, mi sensation es que io lege un altere, ma cognate, lingua. Le orthographia e grammatica es estranie. Io comprende forsan 60 pro cento del texto. Isto non suffice pro comprender le contento.
Assi, 600-700 annos retro, svedese esseva un altere lingua. Durante iste tempore illo se ha cambiate considerabilemente.
Io ha le mesme sensation con anglese. Le textos de Shakespeare del fin del dece-sexte seculo ancora es in un grande parte comprensibile, ma quando al textos de Chaucer del fin del dece-quarte seculo, le comprension es fragmentari.
Gradualmente le latino de Vergilius se transformava al italiano de Dante, durante 1300 annos.
E si nos tracia svedese 1300 annos retro, le lingua es appellate "ancian nordic".
Iste vetere linguas es le matres de plure linguas moderne. Italiano es le infante de latino, ma le processo esseva gradual, assi le matre poco a poco se transformava a su infante.
Similarmente, un homine pote spectar retro a su vita. Quanto plus vetere on deveni, tanto plus de passato on pote rememorar se (si on non deveni senil), e tanto plus incomprensibile deveni le "io" historic.
Forsan non existe un "io" eterne, solmente un collection de tractos de character, pensatas, desiros e impulsos, le quales se cambia tote le tempore, pro un die devenir extinguite?
Vita es movimento e transformation. Isto es ver e de linguas, e de homines. Hic e nunc, nos e nostre linguas vive, se move e disveloppa. Al mesme tempore le nunc es le summa del historia. Assi, il es importante a cognoscer le historia, e a un plano personal, e un global.
Nos pote viagiar retro trans le historia, per leger vetere textos e vider vetere photographias e pelliculas. Per cognoscer melior le passato, nos comprende melior le presente. In plus, il anque es interessante e amusante a viagiar retro in le historia. E isto deveni sempre plus facile con cata anno, gratias al digitalisation del materiales historic, lo que los face facilemente attingibile al publico.
